Er zou een goudschat in het Markermeer liggen voor de kust van het huidige Etersheim. Het is een van de mythen en legendes die de ronde doen. Maar als je het woord ‘schat’ wat ruimer neemt, dan is het waar! Zo werd in 2009 een puntgave sarcofaag uit de twaalfde eeuw uit het water gehaald, in april 2023 werd bij toeval een deel van een uitwateringssluis gevonden bij archeologisch onderzoek aan de dijk tijdens de werkzaamheden in het kader van de dijkversterking tussen Etersheim en Warder. Het leverde Archeologie West-Friesland een schat aan informatie op. Tekst en foto Yvonne Jonkman: Als een verdiepte piramide zijn de contouren van de oude zeesluis blootgelegd.

Op woensdagavond 20 augustus gaven de archeologen Sander Gerritsen en Joost Lubbers aan belangstellenden een uiteenzetting over de sluis op de locatie aan de dijk. Nu de weg en de dijk zijn verlegd, is het mogelijk geworden om in de brede berm te graven naar het andere deel van de sluis. Dit lag onder de weg verstopt en was niet bereikbaar. Gerritsen: “Wij vermoeden dat de sluis na 1440 is aangelegd. Dat vermoeden is ontstaan na dendroarcheologisch onderzoek. Dit houdt in dat jaarringen worden geteld waardoor datering en herkomst kunnen worden vastgesteld. Waarschijnlijk is de sluis gemaakt van eikenhout uit noordwest Duitsland.”

Archeoloog Joost Lubbers laat vervolgens zien wat zij zoal hebben aangetroffen in de put. Het gaat onder andere om scherven, een zware nagel ijzeren nagel, een platgeslagen tinnen lepel, een deel van een zogenaamde kogelpot, bedoeld wordt een kookpot. Maar ook een laag riet die nader onderzocht wordt.

Belang van de vondst

“Wat levert deze tweede helft ons op? Ik zou zeggen, vooral kennis! Nu we de volledige uitwateringssluis in beeld hebben gebracht, beschikken we over steeds meer informatie over de waterhuishouding in de vijftiende eeuw in dit gebied. Er is weer een puzzelstukje toegevoegd aan wat wij ‘sluisarcheologie’ noemen.

Nieuw onderzoek 2026

Wellicht wordt onze kennis van zaken nog groter, want in Warder ter hoogte van de Dorpsstraat en de dijk is in juni van 2023 ook een deel van een sluis gevonden. Het ligt in de bedoeling om ook op die locatie archeologisch onderzoek te gaan doen als wij er bij kunnen. Pas als ook hier de weg verlegd is in het kader van de dijkversterking , is er ruimte om te graven. Met een slag om de arm gaan we ervan uit dat dit onderzoek begin 2026 van start kan gaan”, aldus Gerritsen.

Gat gedicht

Het grote gat in de berm in Etersheim wordt weer gevuld met de grond die haar geheim, de sluis, prijs gaf. Boven de grond bewaren is erg schadelijk, zonlicht droogt het hout uit waardoor het verbrokkelt. Deze ‘schat van Etersheim’ blijft voor altijd bewaard op de plek waar zij in de vijftiende eeuw in het zompige land van toen is neergezet.