In de raadsvergadering van 19 februari jl. van de gemeente Edam-Volendam hebben wij (betrokken burgers) gebruik gemaakt van ons spreekrecht. In aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart geven wij drie adviezen mee aan de politieke partijen. Niet als kritiek vanaf de zijlijn, maar als constructieve bijdrage aan een bestuurscultuur waarin processen transparanter, zorgvuldiger en mensgerichter worden ingericht – en waarin de stem van de burger daadwerkelijk wordt gehoord.

Advies 1: Investeer in een zorgvuldig On-boardingprogramma
Ons eerste advies is om een On-boarding programma voor de Wethouders en Raadsleden op stellen. Een onboardingprogramma is het streven naar een volledig integraal bedrijfsproces. Centraal hierbij staan de doelstellingen, efficiency, doelmatigheid, productiviteit, contacten en samenwerking met medewerkers, pragmatische en functionele zaken.

Inmiddels hebben wij (betrokken burgers) tijdens de fractievergadering van diverse politieke partijen onze ervaringen met de gemeentelijke organisatie mogen delen. Als dank voor deze gelegenheid krijgen alle fractieleiders het boek “Sterke Raad” om dit met hun raadsleden en achterban te bespreken en daarna dit boek op te nemen in het On-boarding programma.

Een goed On-boardingprogramma zou volgens ons aandacht moeten besteden aan:

• de inrichting en werking van de gemeentelijke organisatie;
• de controlerende rol van de raad en het samenspel tussen, college en ambtelijke organisatie;
• financiële sturingsinstrumenten en begrotingscyclus;
• participatieprocessen en communicatie met inwoners;
• integriteit, transparantie en verantwoording.

Besturen is een vak. Nieuwe ambtsdragers stappen in een complex krachtenveld van wet- en regelgeving, financiële kaders, ambtelijke processen en maatschappelijke verwachtingen. Zonder gerichte introductie bestaat het risico dat men vooral reageert op incidenten, in plaats van strategisch en procesmatig te sturen.

Het is uiteraard aan de politieke partijen (gemeenteraadsleden) om met voorstellen (inclusief financiële dekking) te komen op grond waarvan keuzes gemaakt kunnen worden. Vervolgens kan invulling gegeven worden aan de controlerende functie om daarna rekenschap en verantwoording af te leggen aan de burger over de impact van die gemaakte keuzes.

Een professionele start vergroot de kwaliteit van besluitvorming en versterkt het vertrouwen van inwoners in hun bestuur.

Advies 2: Maak participatie onderdeel van het beleidsproces. Leren van Elkaar.
Ons tweede advies is om de kennis en kunde van de burgers te betrekken (participatie) bij het meedenken inzake structurele problemen en uitdagingen waar de gemeente voor staat, waaronder (lastenverzwaringen en noodzakelijke ombuigingen).

Het is aan de fracties en raadsleden om werk te maken van een nieuwe politieke cultuur waarin ideeën centraal staan die leiden tot oplossingen voor de uitdagingen waarmee de gemeente Edam-Volendam wordt geconfronteerd. Actief werk maken van het betrekken van burgers bij relevante onderwerpen zoals de toenemende lastenverzwaringen, belastingdruk en een sluitende gemeentelijke begroting. Leer van aangrenzende gemeenten hoe zij doelmatig uitvoering geven aan wet-, en regelgeving.
Participatie moet geen sluitstuk zijn, maar een integraal onderdeel van het beleidsproces. Dat betekent:

• Vroegtijdige betrokkenheid – niet pas wanneer plannen al uitgewerkt zijn.
• Transparantie over dilemma’s – inzicht geven in financiële kaders en wettelijke beperkingen.
• Heldere terugkoppeling – uitleggen wat met inbreng is gedaan en waarom bepaalde keuzes zijn gemaakt.

De komende jaren staan in het teken van financiële druk. Landelijk beleid leidt tot hogere lasten voor gezinnen en werkenden. Burgers met een grote zorgbehoefte in combinatie met een laag inkomen o.a. uitkeringsgerechtigde en/of gepensioneerde met geen of laag aanvullend pensioen problematisch worden. Voor huiseigenaren kunnen stijgende WOZ-waarden en daaraan gekoppelde OZB-tarieven leiden tot een forse toename van woonlasten. Wanneer deze lasten samenkomen met stijgende kosten voor energie, onderhoud en levensonderhoud, kan betaalbaarheid onder druk komen te staan.

Juist in dit soort situaties is het essentieel dat de gemeenteraad niet uitsluitend redeneert vanuit een sluitende begroting, maar juist vanuit de menselijke maat, maatschappelijk draagvlak en uitvoerbaarheid. Dat vraagt om het expliciet maken van gemaakte keuzes en het transparant verantwoorden van de impact hiervan.

Daarnaast kan de gemeente leren van aangrenzende gemeenten: hoe organiseren zij doelmatige uitvoering van wet- en regelgeving? Welke procesinnovaties leveren besparingen op zonder dat de menselijke maat verloren gaat?

Een nieuwe politieke cultuur vraagt om een verschuiving van standpunten naar oplossingen, en van systeemlogica naar burgerperspectief.

Advies 3: Stel de menselijke maat centraal in beleid én uitvoering
Ons derde advies heeft betrekking op de menselijk maat.

Menselijke waardigheid moet leidend zijn in de vorming van beleid en de uitvoering hiervan in de systeemwereld van de gemeentelijke organisatie. In de praktijk zien wij dat complexiteit van regelgeving en digitalisering soms een barrière vormen voor inwoners die ondersteuning nodig hebben. Wanneer systemen leidend worden, dreigt de inwoner gereduceerd te worden tot dossier of casus.

Beleid wordt vaak ontworpen vanuit systeemdenken: beschikbare capaciteit, budgettaire kaders en juridische afbakening. Het vertrekpunt zou echter de vraag moeten zijn: wat heeft deze inwoner nodig om volwaardig mee te doen?

Dat vraagt om:

• begrijpelijke communicatie;
• toegankelijke loketten (digitaal én fysiek);
• ruimte voor maatwerk in uitvoering;
• een cultuur waarin ambtenaren professioneel vertrouwen krijgen om situaties integraal te beoordelen.

De complexiteit van de systeemwereld mag nooit de reden zijn dat burgers niet de hulp en ondersteuning ontvangen die ze nodig hebben. De integriteit en het voorbeeldgedrag van de functies van College B&W, gemeentesecretaris en managementteam dient als aanjager voor de vereiste cultuurverandering om de basis m.b.t. alle bedrijfsvoeringaspecten in samenhang op orde te krijgen.

Rapporten over publieke waarden, digitale grondrechten en mensenrechten onderstrepen het belang van zorgvuldigheid, proportionaliteit en inclusiviteit in overheidsoptreden. Publieke waarden en Mensenrechten, VNG Agenda Digitale Grondrechten en Ethiek 2022-2026 en het Nationaal Actieplan Mensenrechten.

Oproep aan medeburgers
Tot slot een oproep aan alle medeburgers van Edam-Volendam: maak gebruik van uw stemrecht bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2026 en ga stemmen. Eensgezindheid van de burgers zorgt voor kracht, Neem uw invloed en maak het verschil!
Een nieuwe bestuurscultuur begint niet alleen in de raadzaal, maar in de wisselwerking tussen bestuur, ambtelijke organisatie en samenleving.

Met vriendelijke groet,
Betrokken burgers