Al geruime tijd zijn de gemeenten Wormerland, Oostzaan en Landsmeer bezig met de verkenning van hun bestuurlijke toekomst. Zaanstad is als aangrenzende gemeente (indirect) betrokken bij deze ontwikkelingen. Waar deze verkenning eerder afzonderlijk plaatsvond, is in mei 2024 de WOL-werkgroep opgericht. Deze gezamenlijke werkgroep bestaat uit raadsleden van de drie gemeenten en onderzocht of een (ambtelijke) fusie tussen de drie gemeenten wenselijk en haalbaar is.

Sinds dat moment zijn er verschillende onderzoeken uitgevoerd naar de robuustheid van een fusie tussen de WOL-gemeenten. Ook de mogelijkheden als WOL+ (met Edam-Volendam of Waterland) en WOL++ (met Edam-Volendam en Waterland) zijn onderzocht. Daarnaast is afgelopen zomer in samenwerking met provincie Noord-Holland een onafhankelijke verkenner aangesteld om te onderzoeken of deze varianten mogelijk zijn.

Uit de verschillende onderzoeken blijkt dat een fusie tussen uitsluitend de WOL-gemeenten niet als toekomstbestendig wordt beschouwd en dat de WOL+(+)-variant de komende jaren niet haalbaar is. Op 15 oktober hebben de gemeenteraden afzonderlijk van elkaar besloten over de voortzetting van de bestuurlijke toekomstverkenning. Deze raadsinformatiebrief geeft een toelichting op de laatste ontwikkelingen en wat deze betekenen voor Zaanstad.

Uitkomst van verkenning van de WOL-, WOL+- en WOL++samenwerking

De WOL-werkgroep heeft in 2024 opdracht gegeven aan &Van de Laar om meerdere scenario’s voor de bestuurlijke toekomst van de drie gemeenten te verkennen, dit rapport is begin 2025 aangeboden aan de drie gemeenteraden. In het rapport van &Van de Laar zijn meerdere scenario’s verkend voor de drie gemeenten. Een fusie van alleen de drie WOLgemeenten wordt in het rapport ontraden, omdat het onvoldoende toekomstbestendig is. De WOL+(+) wordt wel aangewezen als toekomstbestendige optie, net als fusie met Zaanstad, Purmerend of Amsterdam. Na presentatie van dit rapport is er door de drie gemeenteraden
besloten om:

• De WOL+(+) als voorkeursvariant aan te wijzen en middels een provincie Noord-Holland een verkenner aan te wijzen die deze optie verder onderzoekt.
• De WOL-variant nog verder te verkennen middels een financiële scan

Uw gemeenteraad is op 23 april jl. op de hoogte gesteld van deze ontwikkelingen met een raadsinformatiebrief.

In juni 2025 is Bernt Schneiders aangewezen als verkenner om een fusie van de WOLgemeenten met Waterland en/of Edam-Volendam haalbaar is. Kort na het zomerreces concludeerde hij dat er op dit moment onvoldoende draagvlak is voor een fusie in beide gemeenten. Wel identificeerde hij drie alternatieven:

• Lange adem: op termijn mogelijk draagvlak in Waterland en/of Edam-Volendam.
• Korte klap: aansluiting bij Zaanstad of Purmerend.
• Sprong in het duister: aansluiting van één of meerdere gemeenten bij Amsterdam.

Op 4 september jl. is de financiële scan van een bestuurlijke fusie tussen de WOL-gemeenten gepubliceerd. Uit deze scan kwam een duidelijke conclusie: “Op basis van de huidige financiële situatie, de noodzakelijke structureel hogere kosten om een robuuste organisatie te bouwen en de reeds stevige lokale lastendruk achten de onderzoekers de financiële situatie van een WOL-gemeente vanaf de start kwetsbaar en niet toekomstbestendig.”

Op 9 oktober 2025 heeft het college van Amsterdam middels een raadsinformatiebrief aan de gemeenteraad laten weten kennis te hebben genomen van het advies van Bernt Schneiders en de daarin opgenomen bevindingen te onderschrijven. In de brief spreekt Amsterdam de voorkeur uit dat een fusie binnen de bestuurlijke samenwerkingsregio Zaanstreek-Waterland het beste is voor de identiteit en het karakter van deze gemeenten. De complexiteit die zou ontstaan door een fusie met Amsterdam door andere gemeenschappelijke regelingen en een andere veiligheidsregio, is groot en wordt niet wenselijk geacht.

Uitkomsten raadsvergaderingen Wormerland, Oostzaan en Landsmeer

Naar aanleiding van de conclusie van de verkenner, de financiële scan en uitkomsten van eerdere rapporten besloten de gemeenteraden op 15 oktober afzonderlijk over hun bestuurlijke toekomst. Onderstaand volgt een overzicht van de belangrijkste besluiten uit de drie vergaderingen.1

In alle drie de gemeenten lag een initiatiefvoorstel voor met daarin in ieder geval twee dezelfde beslispunten, welke in alle drie de gemeenten met brede steun zijn aangenomen.

1. kennis te nemen van het rapport van de Verkenner en de Begrotingsscan van Necker
2. de opties WOL, WOL+ en WOL++ als niet haalbaar te definiëren.

Ook werd in de drie gemeenteraden besloten om tijdens de afzonderlijke processen goed in overleg te blijven met de andere WOL-gemeenten. Daarnaast lagen in Wormerland, Oostzaan en Landsmeer nog eigen beslispunten voor.

Oostzaan heeft besloten een vervolgproces te starten dat nog in deze bestuursperiode leidt tot het benoemen van voorkeursvarianten voor een bestuurlijke fusie met Amsterdam, Zaanstad of Purmerend. Daarnaast is besloten om het voornemen uit te spreken om een representatieve inwonerraadpleging te organiseren over de benoemde voorkeursvarianten, waarvan de uitkomsten als zwaarwegend advies worden meegenomen. Het college van Oostzaan is verzocht de voorbereiding op de inwonerraadpleging te starten, zodat deze uiterlijk op 18 maart 2026 kan plaatsvinden, de datum van de gemeenteraadsverkiezingen. Wormerland besloot om de optie om aan te sluiten bij Zaanstad of Purmerend verder te gaan verkennen en deze alternatieven te vergelijken met de keuze voor zelfstandigheid. Daarnaast werd middels een motie besloten voor de gemeenteraadsverkiezingen middels een verslag of advies terug te komen bij de raad.

Landsmeer heeft conform eerdere raadsbesluiten besloten om in gesprek te gaan met Purmerend en Amsterdam. Het college van Landsmeer heeft in haar wensen en bedenkingen de wens uitgesproken dat de raad nog in deze bestuursperiode in staat zal zijn om een richtinggevende uitspraak te doen over een fusiepartner.

Voor Zaanstad houdt dit in dat Oostzaan en Wormerland naar verwachting op korte termijn Zaanstad zullen benaderen voor de verdere verkenning van hun bestuurlijke toekomst.

Standpunt Zaanstad

Het standpunt van Zaanstad ten opzichte van de bestuurlijke verkenningen in de regio is door deze recente ontwikkelingen ongewijzigd. Zaanstad hecht waarde aan sterke partners die samen met ons de regionale opgaven kunnen oppakken. Daarnaast onderstreept Zaanstad het belang van het behoud van slagkracht in de regio. Daarom hoopt Zaanstad dat de betreffende gemeenten niet buiten Zaanstreek-Waterland fuseren. Tegelijkertijd vindt Zaanstad op termijn de vorming van één sterke Zaanstreek-gemeente logisch. Zaanstad onderneemt zelf geen stappen maar staat open voor gesprekken hierover met de buurgemeenten. Wel is het belangrijk om hierbij in acht te nemen dat een gemeentelijke herindeling veel van de betrokken gemeenten vraagt, helemaal als dit proces in meerdere gemeenten niet synchroon loopt. Daarom is het van belang dat de processen goed op elkaar afgestemd zijn.

Dit is ook de grondhouding waarmee de portefeuillehouders en gemeentesecretaris op 1 oktober 2024 het gesprek hebben gevoerd met Oostzaan. Deze open maar terughoudende houding is tijdens het agendainitiatief “werkgroep bestuurlijke toekomst” van 8 oktober 2024 door uw raad herbevestigd.

Indien naar aanleiding van het besluit om de mogelijkheden individueel verder te verkennen één van de gemeenten het initiatief neemt tot een gesprek met Zaanstad over een mogelijke fusie, zullen wij het gesprek aangaan en uw raad hierover actief informeren.

Financiële en Juridische consequenties

Op dit moment zijn er geen financiële en juridische consequenties van de huidige ontwikkelingen. Mochten één of meer gemeenten zich tot Zaanstad wenden, dan verandert dat. In die situatie zal uw gemeenteraad worden gevraagd om een uitspraak te doen over de wenselijkheid van een fusie, waarna – bij een positief besluit – de arhi-procedure zal worden gestart

Geheimhouding op grond van de Gemeentewet

Niet van toepassing

Aanpak/uitvoering

Op dit moment ligt het initiatief bij de WOL-gemeenten om hun verkenning verder uit te voeren. Indien één of meer gemeenten zich bij Zaanstad melden als gewenste fusiepartner, zullen wij daarover in gesprek gaan met uw raad. Daarbij zullen wij ook met uw raad afstemmen welke wijze van participatie daarbij gewenst is.