Op 11 juni afgelopen zomer was het stralend weer. Er stonden veel mensen achter de door de gemeente geplaatste hekken op het Oorgat. Onder een zwart doek was de weergekeerde poort van de Joodse begraafplaats verscholen. Foto Joop Rutsen: De in Edam geboren Rabbijn Dovid Visser met zijn dochtertje tijdens de opening van de poort in juli 2023.

De leerlingen van de S.G. De Triade hadden eerder ‘decorpoorten’ gemaakt. Dat waren twee-dimensionele voorbeelden van hoe de poort eruit zou komen te zien als er voldoende donaties zouden binnenkomen. Mick Nolte, voorzitter stichting Joods Verleden Edam: “Die donaties zijn er gekomen. En toen heeft de fantastisch meewerkende Scholengemeenschap de echte poort gemaakt. Secuur gezaagd, in elkaar gezet, de Hebreeuwse tekst gefreesd, het geheel donkergroen geschilderd en de letters van de tekst met goud geverfd. Zo stond de poort onder de zwarte doek te wachten.”

Burgemeester Lieke Sievers hield een mooie toespraak die eindigde met een uitspraak, een bede, dat deze poort zou mogen bijdragen aan de vrede in ons leven. Met een elegante zwaai waaide het doek van de poort en er klonk een spontaan applaus. Zo veel indruk maakte de bescheiden en ook trotse poort daar in het heldere junilicht.

Rabbijn Visser

Op een geïmproviseerd podiumpje stond Dovid Visser, zoon van Esther en Jan Visser van de Edamse School. Jan Visser heeft de poort ontworpen en deed samen met Hans Boonstra onderzoek naar de geschiedenis van de begraafplaats. Ik kende Dovid van kleins af aan: Daan Visser, opgegroeid in Edam. Mick Nolte: “Hij heeft nog getracht mij Hebreeuws te leren toen hij zelf student was in die taal. En nu stond hij daar op het podiumpje als rabbijn Dovid Visser met aan zijn voet zijn prachtig dochtertje, de hoed van haar grootmoeder schuin op haar hoofd. Wat een lieflijk gezicht was dat. En hoe waardig sprak rabbijn Dovid Visser zijn beschouwing over het leven en gaf hij zijn zegenspreuk over dit moment en de poort.”

Gemberbolussen

“Een hele stoet trok van het Oorgat naar de Singel waar de schatten van vrijwilligsters koffie en thee hadden neergezet. Professor Bart Wallet sprak en vertelde over de geschiedenis van de Joodse gemeenschap van Edam in de 18e en 19e eeuw. Er klonk klezmermuziek van John en Jaye van Music Edam en er waren gemberbolussen gebakken door banketbakkerij Mastenbroek.”

Nadat eerder het pleintje rond het monument ‘De Tochtgenoten’ was gerealiseerd en nu de poort er stond, dragen Wil Spanjer en Dik Rinkel na vijf jaar ‘het stokje over’, zoals dat heet. In hun plaats zijn Maarten Rijswijk en Dennis Beckers in het bestuur van de stichting gekomen. Gelukkig is Adrie Doets als adviseur – en geheugen- van het bestuur gebleven.

Informatieborden

Mick vervolgt: “Met dit nieuwe bestuur hopen we komend jaar met fraai vormgegeven informatieborden neer te zetten die vertellen over de twee verhalen die aan het Oorgat te ervaren zijn. Aan de ene kant van de straat het verhaal van de 223 Joden die in de 18e en 19e eeuw in vrede in Edam woonden. Van professor Wallet mag ik het niet fraaier maken dan het was, want er was wel degelijk economische achterstelling van de Joden in die tijd, maar toch: ze hebben hier in vrede geleefd en er is niks van rottigheid te vinden in de annalen.

Aan de andere kant van het Oorgat ligt het herdenkingspleintje met het monument De Tochtgenoten. Aan de voeten van Rachel ligt de gedenkplaat met de namen van de 21 uit Edam weggevoerde en vermoorde Joden.

Oosterpoort

“We willen met de informatieborden niet alleen vertellen over de geschiedenis van de Joden in Edam, maar ook over de Oosterpoort die op dit plein heeft gestaan en waarvan de contouren in het wegdek nog zichtbaar zijn. De poort memoreert aan het thema “insluiting en uitsluiting” door de geschiedenis heen. Niet alleen over Joden, maar als thema in de geschiedenis en daarmee als thema van de tijd van nu.”

De doelstelling van de stichting is het verleden van de Joden in Edam zichtbaar te maken en te documenteren, zowel de historie van de 18e en 19e eeuw als het meer recente verleden van de Joden die weggevoerd zijn uit Edam.

“Naast het beschrijven van de geschiedenis is een andere ambitie gegroeid in de tijd: de ambitie om de twee verhalen over hoe een minderheid kan leven in haar omgeving voor het heden van betekenis te laten zijn.

‘Educatief kruispunt’

We hopen het komende jaar die ambitie verder vorm te geven. Zowel door de inrichting van het ‘educatief kruispunt’ en de informatievoorziening ter plekke als in samenspraak met het onderwijs en vertegenwoordigers van minderheden die nu in Edam leven.”